รมว.ทวี นั่งหัวโต๊ะ คณะอนุกรรมการ กพยช. เสนอแนวทาง ผู้เสพเข้ารับการบำบัดรักษาตามคำสั่งศาล หลังชี้ปัญหา อุปสรรค ประมวลยาเสพติด ที่เป็นกฎหมายหลัก รวมถึงกฎกระทรวง ในกระบวนส่งเข้าบำบัด ข้อบังคับศาลในการคุมความประพฤติ มาใช้แทนการลงโทษ 
วันที่ 1 สิงหาคม 2567 เวลา 13.00 น. มีการประชุมอนุกรรมการพัฒนาระบบบริหารงานยุติธรรม ครั้งที่ 1/2567 โดยมีพันตำรวจเอก ทวี สอดส่อง รัฐมนตรีว่าการกระทรวงยุติธรรม ในฐานะประธานอนุกรรมการฯ พร้อมด้วยคณะอนุกรรมการทั้ง 22 คน เข้าร่วมหารือเพื่อพิจารณาแนวทางการดำเนินคดีความผิดเกี่ยวกับยาเสพติดและแนวทางการบำบัดฟื้นฟูผู้กระทำผิดคดียาเสพติด ที่ห้องประชุม 10-01 ชั้น 10 อาคารกระทรวงยุติธรรม
ในที่ประชุม เสนอแนวทางการดำเนินการนำผู้เสพเข้ารับการบำบัดรักษาตามคำสั่งศาล ตั้งแต่ขั้นตอนของพนักงานสอบสวน อัยการ จนมีการฟ้องร้องคดี ในชั้นศาลแขวง ที่จะมีการประเมินการส่งจำเลยเข้ารับการบำบัด หรือพิจารณาเงื่อนไขคุมประพฤติในการเปลี่ยนโทษจำคุกเป็นการเข้ารับการบำบัดรักษา รวมถึงการสั่งลงโทษจำคุก โดยไม่รอการลงโทษ โดยให้กรมราชทัณฑ์วางระบบการบำบัดรักษาและแก้ไขฟื้นฟูในเรือนจำ และเสนอให้กระทรวง
สาธารณสุข จัดระบบรองรับการส่งตัวเข้ารับการบำบัดรักษาตามคำสั่งศาล และเตรียมสถานพยาบาลรองรับในแต่ละพื้นที่ จนเมื่อจำเลยเข้ารับการบำบัดรักษาครบถ้วนตามหลักเกณฑ์ จนได้รับการรับรองเป็นผู้ผ่านการบำบัดรักษาเป็นที่น่าพอใจ ให้ศาลสั่งยุติคดี และให้ผู้นั้นพ้นจากความผิด แต่ถ้าไม่ใช้ความร่วมมือก็ให้ศาลยกคดีขึ้นมาพิจารณาพิพากษาต่อไป
ทั้งนี้ ฝ่ายเลขานุการฯ ยังได้นำเสนอการวิเคราะห์อุปสรรคและทำข้อเสนอการแก้ไขปัญหา ทั้งในมิติทางกฎหมายที่ใช้จัดการกับผู้เสพในระบบการบำบัดรักษา ตามประมวลกฎหมายยาเสพติดซึ่งเป็นกฎหมายหลัก ที่นอกเหนือการแก้ไขผู้เสพหรือผู้ติดยาเสพติด แยกออก 3 กรณี คือ 1.ผู้เสพฯ สมัครใจเข้าบำบัดด้วยตัวเอง ตามมาตรา 113 2. ผู้เสพฯถูกจับกุม/ พบตัวโดยเจ้าหน้าที่ ป.ป.ส. หรือตำรวจ ตามมาตรา 114 และ 3.ผู้เสพฯไม่สมัครใจเข้ารับการบำบัด หรือมีลักษณะต้องห้าม ตามมาตรา 165-170 แล้วอีกทั้งยังมีการนำเสนอการวิเคราะห์ “กฎหมายลำดับรอง” ที่ประกอบด้วย 2 กฎกระทรวง และ 1 ข้อบังคับ ที่จะเป็นปัจจัยอย่างมีนัยสำคัญ โดยกฎกระทรวงแรก คือ กฎกระทรวงการดำเนินการเพื่อการบำบัดรักษาผู้ติดยาเสพติด พ.ศ.2565 ตามมาตรา 115 ประมวลกฎหมายยาเสพติด ที่ให้เจ้าหน้าที่ ป.ป.ส. หรือตำรวจมีอำนาจหน้าที่ในการตรวจค้นผู้ที่มีพฤติการณ์สงสัย การตรวจยึด การทดสอบหาสารเสพติดในร่างกาย การตรวจสอบประวัติ ชื่อ ที่อยู่ รายได้และพฤติกรรมอื่นๆ ซึ่งในกรณีจำเป็น จะให้อยู่ในความดูแลชั่วคราวไม่เกิน 24 ชั่วโมง พร้อมบันทึกพฤติการณ์และส่งตัวไปยังพนักงานสอบสวนเผื่อในกรณีที่จะต้องดำเนินคดีทั้งนี้ การบังคับใช้ในกฎกระทรวงดังกล่าว พบปัญหาตั้งแต่การไม่มีฐานข้อมูลกลางในการตรวจสอบประวัติ ซึ่งกรณีผู้เสพที่สมัครใจเข้ารับการบำบัดแต่กลับหลบหนี ทำให้พนักงานสอบสวนไม่สามารถดำเนินคดีย้อนหลังในข้อหาเสพได้ เพราะไม่มีการส่งปัสสาวะไปตรวจพิสูจน์ สุดท้าย คือเมื่อไม่มีการกำหนดจำนวนครั้งในการให้โอกาสผู้เสพในการสมัครใจเข้ารับการบำบัด ทำให้สร้างปัญหาจากเจตนารมณ์ของประมวลกฎหมายยาเสพติดที่มุ่งเน้นการให้โอกาสผู้เสพ จึงสร้างกระบวนการนำตัวผู้เสพเข้ารับการบำบัดรักษาโดยเร็ว โดยไม่มีกระบวนการยุติธรรมทางอาญามาเป็นองค์ประกอบ ทำให้ในกระบวนการตาม พ.ร.บ.ฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาเสพติด พ.ศ.2545 ไม่มีการส่งตัวอย่างปัสสาวะไปตรวจพิสูจน์เพื่อนำมาประกอบการดำเนินคดีด้วย
อีกกฎกระทรวง คือ กฎกระทรวงกำหนดปริมาณยาเสพติดให้โทษและวัตถุออกฤทธิ์ที่ให้สันนิษฐานว่ามีไว้ในการครอบครองเพื่อเสพ(ฉบับที่ 2) พ.ศ.2567 ที่มีการลดจำนวนเม็ดยา จากเดิม 5 เม็ดเหลือ 1 เม็ด หลังเกิดเสียงวิจารณ์ไม่เห็นด้วย จากความไม่เข้าใจและการตีความกฎหมายที่คลาดเคลื่อนในสื่อสังคมออนไลน์ ซึ่งในที่ประชุมให้ข้อสังเกตไว้ว่า การพิจารณาการมียาเสพติดไว้ในครอบครองเพื่อเสพ จำเป็นต้องพิจารณาข้อเท็จจริงและพฤติการณ์ที่เกี่ยวข้องมาประกอบด้วยเสมอ แม้ข้อสันนิษฐานทางกฎหมายจะเป็นคุณแก่ผู้ครอบครองก็ตาม แต่ก็ต้องเป็นภาระของผู้ครอบครองในการพิสูจน์ด้วย ในทางกลับกันกับเจ้าหน้าที่รัฐ หากจะกล่าวโทษก็ต้องแสดงพยานหลักฐาน ทั้งนี้ หากผู้เสพสามารถพิสูจน์ได้ว่า ยาเสพติดที่พบนั้นมีไว้เพื่อเสพส่วนตัว แม้จะเกินกว่า 1 เม็ด ก็เป็นเหตุให้นำตัวผู้เสพรายนั้นเข้ารับการบำบัดรักษาได้
การนำเสนอการวิเคราะห์กฎหมายลำดับรอง เรื่องสุดท้ายกับข้อบังคับของประธานศาลฎีกา ว่าด้วยการเปลี่ยนโทษจำคุกเป็นการใช้วิธีการเพื่อความปลอดภัย การนำเงื่อนไขเพื่อคุมความประพฤติมาใช้แทนการลงโทษ หรือการส่งตัวจำเลยเข้ารับการบำบัดรักษาในความผิดฐานเสพยาเสพติด หรือมีไว้ในครอบครองซึ่งยาเสพติดเพื่อเสพ พ.ศ.2564 ซึ่งจะเป็นไปตามเจตนารมณ์ ตามประมวลกฎหมายยาเสพติด มาตรา 165 แต่ปัญหาที่เกิดขึ้น คือ ผู้เสพและผู้ครอบครองเพื่อเสพ ถูกศาลลงโทษจำคุกและรอการลงโทษ ที่มีการกำหนดเงื่อนไขคุมประพฤติ โดยที่ศาลไม่ได้สั่งให้เข้ารับการบำบัดรักษา ทั้งๆที่ กรมคุมประพฤติ เป็นหน่วยงานที่ยังไม่พร้อมการทำหน้าที่บำบัดรักษา แต่ต้องรับภาระในการจัดการผู้เสพหรือผู้ติดยาจำนวนมาก ซึ่งสาเหตุหลักเกิดจาก ศาลยังไม่เชื่อมั่นในการส่งตัวจำเลยเข้ารับการบำบัดรักษา อีกทั้งศาลแขวงมีภาระงานมากอยู่แล้ว จึงมองว่าการใช้กลไกการส่งจำเลยไปบำบัดรักษาจะเป็นภาระของศาลที่จะต้องนำตัวจำเลยมาพิจารณาคดีใหม่ รวมถึงความไม่ชัดเจนในกระบวนการและแนวทางการส่งตัวจำเลยไปบำบัดรักษาในสถานพยาบาลของกระทรวงสาธารณสุข
ผลกระทบที่เกิดขึ้น คือ ผู้เสพไม่ได้เข้าสุ่ระบบการบำบัดรักษา แต่กลับไปอยู่ในชุมชน(ตามเงื่อนไขคุมประพฤติ) จนนำไปสู่การก่อปัญหา การแพร่ระบาดของยาเสพติด และปัญหาจิตเวชในชุมชน กลายเป็นความหวาดกลัวของประชาชน ทำลายภาพลักษณ์กระบวนการยุติธรรม และความเชื่อมั่นที่มีต่อการแก้ไขปัญหายาเสพติด
ภาพข่าว กระทรวงยุติธรรม
